Türk Oyunları ve Mangala ile karıştırılan 9 taş oyunu

2007-09-18 11:01:00

BU DOKUZ TAŞ O DOKUZ TAŞ DEĞİLDİR!

Arslan Küçükyıldız

 

Türkiye'nin ve Türkistan'ın bazı bölgelerinde Mangala/Dokuz Kumalak/Dokuz Korgol oyunu, Dokuz Taş adıyla oynanmaktadır. Ancak hemen belirtmek gerekiyor: Milletimizin çok sevdiği ve yine Dokuz Taş adıyla bilinen bir başka oyunumuz daha vardır. Bu oyun, iki kişi tarafından uzun kış gecelerinde oynanır ve rakipten önce üç taşı yanyana koyarak rakibin taşlarını azaltan, oyun düzenini bozarak onu iki taşa düşüren oyunu kazanır. Dokuz Taş oyunu, Türk oyunlarının çoğunda olduğu gibi rakibini tanıyıp onun ne yapacağını kestirebilme yeteneği kazandırır. Sizlere, Dokuz Taş oyunu hakkında, Dokuz Taş Derneği'nden* aldığım bilgileri ve Türk Çocuk Oyunları tarihine ışık tutacak bir iki notu dikkatlerinize sunmak istiyorum.

 

TÜRK ÇOCUK OYUNLARI (Tarihine ek!)

 

Genç Hitit döneminde Maraş’ta bulunan ortostadlarda aşık kemiği ve kırbaçla oynayan çocuk resimlerine rastlanmaktadır. Bizans dönemine ait mozaiklerde çember çeviren çocuk, dama, dokuztaş oyunu çizimleri bulunmaktadır. Türklerdeki çocuk oyunlarıyla ilgili yazılı bilgileri de Dede Korkut hikâyelerinde buluruz. “ Divan-ü Lügat-it Türk” te oyun, oyunla ilgili terimlere rastlıyoruz. Diğer önemli bir kaynak Evliya Çelebi’nin Seyahatname adlı eseridir.

( http://www.tevitol.k12.tr/dokuztas/index.htmDoğu oyunları üzerinde 17. yüzyılda bir kitap yazmış olan Profesör Thomas Hyde’ın 1694 tarihli De Ludis Orientalibus yapıtının Türk oyunlarını tanıttığı bölümde Mangala oyununa da yer vermiştir. Hyde eserinde şu Türk oyunlarının tanımını da yapmıştır: Allı dikli oyunu, Aşık oyunu, Atlanbaç oyunu, Bızdık oyunu, Çalık oyunu, Dokuztaş oyunu, Dur Tut oyunu, El oyunu, Falaka oyunu, Fırlak oyunu, Gerdan oyunu, Koz veya Ceviz oyunu, Kumar oyunu, Mangala oyunu, Siramana oyunu, Satranç oyunu, Sultan oyunu, Tabanca oyunu, Takla oyunu, Tavla oyunu, Tek mi çift mi oyunu, Top oyunu, Tura oyunu, Uzun Eşek oyunu, Yumurta oyunu. http://www.maaa.org/nehotr/PDF/gamesScript.pdf ) 

 

DOKUZ TAŞ

 

Dokuz taş oyuncuların taşlarıyla bir sıra oluşturmaya çalıştığı bir oyundur. Bir yere iç içe üç kare çizilir ve kenarları orta noktalarından birleştirilir. Böylece 12 köşede ve 12 kenar üzerinde olmak üzere 24 nokta ortaya çıkar.

Oyunun başında, iki oyuncu sırayla birer birer taşlarını noktalara yerleştirir. Dokuzar taş yerleştirildikten sonra sırayla hamle yapmaya başlanılır. Yatay, dikey veya çapraz bir üçlü dizebilen oyuncu rakibinin bir taşını dışarı atma yani “kırma” hakkı kazanır. Fakat bir üçlü dizi içindeki taşlar kırılamaz. Eğer tüm hepsi üçlülerin bir parçasıysa herhangi biri kırılabilir.

İki taşı kalan oyuncu, oyunu kaybeder.

Bu oyun birçok ülkede “Morris” diye bilinir. Üçtaş, Tik Tak To, Cüz, Dokuzluk, Dokurcun bu oyunun diğer adları veya benzerleridir.

( http://www.tevitol.k12.tr/dokuztas/oyunlar/oyuntanımı/dokuztas.htm )

 

Görüldüğü gibi bu dokuz taş Mangala/Dokuz Kumalak/Dokuz Korgol ile ilgisi olmayan, bir başka Türk oyunudur. Dokuzar taşla oynanmasıyla ortaklığı vardır ki bu da çok tabiidir; Türklerin kutsal sayılarından biri Dokuz'dur. Dokuz taş ile Dokuz Kumalak oyunu arasında bir başka ilişki üç taş/tuzluk ilişkisi olabilir ki dokuz taş oyununda üç taş aynı hizaya gelince üç olmakta ve rakibin taşı alınabilmektedir. Hele birden fazla üç aynı anda yapılmışsa rakip ne yaparsa yapsın haraç vere vere taşlarını kabetmektedir. (Ben buna Deli Dumrul vaziyeti diyorum: Abdülvahap Kara Hoca'ya da Kazakistan Dokuz Kumalak oyunundaki Tuzluk'u Kale olarak değil Deli Dumrul olarak aktarmasını söyleyeceğim!) Türklerde üç ve dokuz sayılarının kutsallığı Osman Turan hocamızın makalesinde belirtilmiştir ve tarihçilerimizin yakından bildiği bir husustur. Dokuz Taş ve Mangala oyunlarının başka ortak özellikleri üzerinde bilim adamları önemle durmalıdır. Mesela, Metin And, "Dokuz taş ya da Dokurcun oyununun Kırgız Kazaklarında ve Özbeklerde fal için kullanılan bir işlevi vardı. Kumalak denilen taşlar dokuz yere ayrılarak fala bakılıyordu"  diyor. Falla ilgili olabilir mi araştırılmalıdır. Oyunlarda korgol veya kumalak'ın yanı sıra kullanılan taş konusu bile başlı başına bir araştırma konusudur. Yine Metin And'ın aktardıklarına göre kültürümüzdeki oyunlar o kadar zengindir ki Taş oyunları kümesi mevcuttur. "Bunlar hem eski, hem yaygın hem de çok çeşitlidir. Bunların başında taş savaşı gelir. Ayrıca bu oyuna birtakım inançlar da bağlıdır ve bunlar yaşamaktadır. Örneğin Kayseri de Daş Döğüşü adlı oyundan sonra kör kalanlar bile olurmuş ama bu yörenin inançlarına göre sapanla taş döğüşü yapılmazsa o yıl bolluk olmazmış. Taşın en uzağa atılmasına dayanan yarışmalı oyunlar da taş oyunlarının bir türüdür. Bir taşla başka taşa ya da hedefe nişan alınması türü de çok yaygın ve çeşitlemeleri boldur. Bu arada el, göz becerisine dayanan yaygın bir taş oyunu Beş Taş’tır. Çok önemli bir taş oyunu olan Mangala türü hakkında aşağıda geniş bilgi vereceğim. Stratejik oyunlar denilen Üç Taş, Altı Taş gibi oyunlarla, gülle, bilye, boncuk, düğme, çekirdek, ceviz, fındık gibi nesnelerle yapılan çeşitli oyunlar da bu kümeye girmektedir." 

( http://www.halksahnesi.org/incelemeler/oyun_cocuk/oyun_cocuk.htm )

 

Yine aynı şekilde oyunlarda geçen kale, kuyu ve benzeri kavramlar açıklığa kavuşturulmalıdır. Görüldüğü gibi yapılacak çok iş var.

 

Not: *İnanç Türkeş Lisesi Dokuz Taş Derneği'ne ve öğretmen Fulya Cürebal'a Türk Çocuk Oyunları ve Dokuz Taş'a gösterdikleri ilgi ve dikkatleri için teşekkür ederiz.

323
0
0
Yorum Yaz